Stożek – pole, objętość i tworząca w zadaniach

Stożek z przekrojem osiowym i wyraźnie różną wysokością oraz tworzącą.

W zadaniu o stożku najpierw rozróżnij trzy długości: promień podstawy, wysokość bryły i tworzącą. Każda występuje w innym miejscu wzorów. Poniżej rozpatrujemy stożek prosty kołowy, którego wierzchołek leży nad środkiem podstawy. Zobacz, jak wykorzystać siatkę i przekrój osiowy, policzyć pole oraz objętość, a także odzyskać brakujący wymiar z podanego wyniku.

stożek-nagłówek

Promień, wysokość i tworząca stożka

Podstawą stożka jest koło o promieniu r. Wysokość H biegnie od wierzchołka prostopadle do płaszczyzny podstawy, w tym przypadku do jej środka. Tworząca l łączy wierzchołek z punktem na okręgu podstawy i leży na powierzchni bocznej. Nie zastępuj wysokości tworzącą tylko dlatego, że oba odcinki łączą podstawę z wierzchołkiem. W nieosobliwym stożku prostym tworząca jest dłuższa od wysokości i promienia.

Przekrój płaszczyzną przechodzącą przez oś stożka jest trójkątem równoramiennym. Jego podstawa ma długość 2r, ramiona mają długość l, a wysokość wynosi H. Połowa tego przekroju jest trójkątem prostokątnym, więc z twierdzenia Pitagorasa otrzymujemy l^2=r^2+H^2. Ten związek pozwala uzupełnić dane przed obliczeniem pola. Nie dotyczy dowolnego stożka ukośnego.

Siatka i pole powierzchni stożka

Powierzchnię boczną można rozwinąć do wycinka koła. Jego promieniem jest tworząca l, natomiast długość łuku wynosi tyle, ile obwód podstawy: 2\pi r. Wygląd siatki pomaga uniknąć pomyłki: powierzchnia boczna nie jest trójkątem, chociaż przekrój osiowy ma taki kształt.

pole-stożka

Pole boczne wyraża wzór P_b=\pi rl. Mnożymy tu promień podstawy przez tworzącą, nie przez wysokość. Można to uzasadnić proporcją: wycinek stanowi część pełnego koła o promieniu l, a stosunek długości jego łuku do obwodu tego koła wynosi r/l. Taki sam ułamek pola pełnego koła daje właśnie pole boczne.

wzór-na-pole-boczne

Podstawa jest jednym kołem. Zasady obliczania pola i obwodu koła przypominają, dlaczego jej pole to P_p=\pi r^2, a nie obwód 2\pi r. Oba wyniki opisują inne wielkości i mają inne jednostki.

wzor-na-pole-kola
wzor-na-pole-podstawy

Pole całkowite zamkniętego stożka obejmuje powierzchnię boczną i jedną podstawę. Stąd P_c=P_b+P_p, czyli P_c=\pi rl+\pi r^2. Siatka poniżej pokazuje oba składniki. Jeśli zadanie dotyczy samej bocznej osłony, nie doliczaj koła; przeczytaj, jaka powierzchnia rzeczywiście jest potrzebna.

pole-stożka
wzór-na-pole-całkowite-stożka

Film Pi-stacji wyjaśnia siatkę stożka, pole boczne i pole całkowite oraz obliczanie potrzebnych długości w przykładach.

Objętość i dobór właściwego wzoru

Objętość informuje o przestrzeni zajmowanej przez bryłę. Dla stożka wynosi V=\frac13\pi r^2H. Jest to jedna trzecia iloczynu pola podstawy i wysokości. W tym wzorze występuje wysokość prostopadła do podstawy, a nie tworząca. Przy jednakowych podstawie i wysokości stożek ma jedną trzecią objętości walca.

objetość-stożka
wzor-na-objetosc-stożka

Szukana wielkość Potrzebne dane i kontrola
Pole podstawy Promień r; średnicę najpierw dzielimy przez 2.
Pole boczne Promień r i tworząca l; wynik w jednostkach kwadratowych.
Pole całkowite Suma pola bocznego i jednego koła podstawy.
Objętość Promień r oraz wysokość H; wynik w jednostkach sześciennych.

Przed podstawieniem sprowadź długości do tej samej jednostki. Gdy r podano w centymetrach, a H w metrach, nie wolno od razu mnożyć liczb. Można zamienić wszystkie długości na centymetry albo na metry; wybrany sposób określi jednostkę pola i objętości. Dokładne wyniki z liczbą π najlepiej pozostawić w tej postaci, chyba że polecenie wymaga przybliżenia.

Przykład z promieniem i wysokością

Rozważmy stożek o promieniu 5 cm i wysokości 12 cm. Najpierw obliczamy tworzącą: l=\sqrt{5^2+12^2}=13 cm. Jeżeli suma kwadratów nie jest kwadratem liczby całkowitej, zostawiamy wynik z pierwiastkiem. Pomocne będą zasady upraszczania pierwiastków; zaokrąglenie na tym etapie mogłoby zmienić dalsze wyniki.

  • Pole podstawy: 25π cm².
  • Pole boczne: 65π cm², bo mnożymy 5 przez 13 i przez π.
  • Pole całkowite: 90π cm², po dodaniu podstawy.
  • Objętość: 100π cm³, po pomnożeniu 25 przez 12 i podzieleniu przez 3.

Ten przykład pokazuje, że ta sama para danych wystarcza do wszystkich obliczeń, ale w różnej kolejności. Do objętości można przejść od razu. Do pola bocznego trzeba najpierw wyznaczyć tworzącą. Wysokość i tworząca mają tu różne wartości, więc zastąpienie jednej drugą dałoby błędny wynik nawet przy poprawnym przepisaniu wzoru.

Zadania odwrotne i przekrój osiowy

Jeśli podano objętość 48π cm³ i promień 4 cm, niewiadomą jest wysokość. Z równania 48\pi=\frac13\pi\cdot16H otrzymujemy H = 9 cm. Najpierw skracamy niezerowy czynnik π, potem wykonujemy działania na liczbach. Kontrola polega na wstawieniu wysokości z powrotem do wzoru. Dodatni wynik jest konieczny, ponieważ opisuje długość.

Przy danych z przekroju osiowego sprawdź, czy wskazany odcinek jest promieniem, czy pełną średnicą. Jeśli przekrój ma podstawę 12 cm i ramiona po 10 cm, to r = 6 cm, l = 10 cm, a z połowy przekroju otrzymujemy H = 8 cm. Objętość wynosi wtedy 96π cm³. Wzięcie 12 cm jako promienia zmieniłoby zarówno geometrię, jak i wynik.

Podany kąt też wymaga właściwego trójkąta. Kąt tworzącej z płaszczyzną podstawy jest kątem między tworzącą i jej rzutem na tę płaszczyznę, czyli odpowiednim promieniem. Jeżeli wynosi 45°, połowa przekroju jest prostokątna i równoramienna, więc H = r. Nie utożsamiaj go z kątem rozwarcia stożka przy wierzchołku: wysokość dzieli ten drugi kąt na połowy.

Przy samodzielnym rozwiązaniu narysuj przekrój, podpisz r, H i l, a następnie zaznacz poszukiwaną wielkość. Wybierz wzór dopiero po sprawdzeniu oznaczeń i jednostek. Ostatnia kontrola jest geometryczna: tworząca powinna być najdłuższym bokiem rozpatrywanego trójkąta, a do pola całkowitego trzeba dodać dokładnie jedną podstawę.