W zadaniu o stożku najpierw rozróżnij trzy długości: promień podstawy, wysokość bryły i tworzącą. Każda występuje w innym miejscu wzorów. Poniżej rozpatrujemy stożek prosty kołowy, którego wierzchołek leży nad środkiem podstawy. Zobacz, jak wykorzystać siatkę i przekrój osiowy, policzyć pole oraz objętość, a także odzyskać brakujący wymiar z podanego wyniku.

Promień, wysokość i tworząca stożka
Podstawą stożka jest koło o promieniu r. Wysokość H biegnie od wierzchołka prostopadle do płaszczyzny podstawy, w tym przypadku do jej środka. Tworząca l łączy wierzchołek z punktem na okręgu podstawy i leży na powierzchni bocznej. Nie zastępuj wysokości tworzącą tylko dlatego, że oba odcinki łączą podstawę z wierzchołkiem. W nieosobliwym stożku prostym tworząca jest dłuższa od wysokości i promienia.
Przekrój płaszczyzną przechodzącą przez oś stożka jest trójkątem równoramiennym. Jego podstawa ma długość 2r, ramiona mają długość l, a wysokość wynosi H. Połowa tego przekroju jest trójkątem prostokątnym, więc z twierdzenia Pitagorasa otrzymujemy
. Ten związek pozwala uzupełnić dane przed obliczeniem pola. Nie dotyczy dowolnego stożka ukośnego.
Siatka i pole powierzchni stożka
Powierzchnię boczną można rozwinąć do wycinka koła. Jego promieniem jest tworząca l, natomiast długość łuku wynosi tyle, ile obwód podstawy:
. Wygląd siatki pomaga uniknąć pomyłki: powierzchnia boczna nie jest trójkątem, chociaż przekrój osiowy ma taki kształt.

Pole boczne wyraża wzór
. Mnożymy tu promień podstawy przez tworzącą, nie przez wysokość. Można to uzasadnić proporcją: wycinek stanowi część pełnego koła o promieniu l, a stosunek długości jego łuku do obwodu tego koła wynosi r/l. Taki sam ułamek pola pełnego koła daje właśnie pole boczne.

Podstawa jest jednym kołem. Zasady obliczania pola i obwodu koła przypominają, dlaczego jej pole to
, a nie obwód
. Oba wyniki opisują inne wielkości i mają inne jednostki.


Pole całkowite zamkniętego stożka obejmuje powierzchnię boczną i jedną podstawę. Stąd
, czyli
. Siatka poniżej pokazuje oba składniki. Jeśli zadanie dotyczy samej bocznej osłony, nie doliczaj koła; przeczytaj, jaka powierzchnia rzeczywiście jest potrzebna.


Film Pi-stacji wyjaśnia siatkę stożka, pole boczne i pole całkowite oraz obliczanie potrzebnych długości w przykładach.
Objętość i dobór właściwego wzoru
Objętość informuje o przestrzeni zajmowanej przez bryłę. Dla stożka wynosi
. Jest to jedna trzecia iloczynu pola podstawy i wysokości. W tym wzorze występuje wysokość prostopadła do podstawy, a nie tworząca. Przy jednakowych podstawie i wysokości stożek ma jedną trzecią objętości walca.


| Szukana wielkość | Potrzebne dane i kontrola |
|---|---|
| Pole podstawy | Promień r; średnicę najpierw dzielimy przez 2. |
| Pole boczne | Promień r i tworząca l; wynik w jednostkach kwadratowych. |
| Pole całkowite | Suma pola bocznego i jednego koła podstawy. |
| Objętość | Promień r oraz wysokość H; wynik w jednostkach sześciennych. |
Przed podstawieniem sprowadź długości do tej samej jednostki. Gdy r podano w centymetrach, a H w metrach, nie wolno od razu mnożyć liczb. Można zamienić wszystkie długości na centymetry albo na metry; wybrany sposób określi jednostkę pola i objętości. Dokładne wyniki z liczbą π najlepiej pozostawić w tej postaci, chyba że polecenie wymaga przybliżenia.
Przykład z promieniem i wysokością
Rozważmy stożek o promieniu 5 cm i wysokości 12 cm. Najpierw obliczamy tworzącą:
cm. Jeżeli suma kwadratów nie jest kwadratem liczby całkowitej, zostawiamy wynik z pierwiastkiem. Pomocne będą zasady upraszczania pierwiastków; zaokrąglenie na tym etapie mogłoby zmienić dalsze wyniki.
- Pole podstawy: 25π cm².
- Pole boczne: 65π cm², bo mnożymy 5 przez 13 i przez π.
- Pole całkowite: 90π cm², po dodaniu podstawy.
- Objętość: 100π cm³, po pomnożeniu 25 przez 12 i podzieleniu przez 3.
Ten przykład pokazuje, że ta sama para danych wystarcza do wszystkich obliczeń, ale w różnej kolejności. Do objętości można przejść od razu. Do pola bocznego trzeba najpierw wyznaczyć tworzącą. Wysokość i tworząca mają tu różne wartości, więc zastąpienie jednej drugą dałoby błędny wynik nawet przy poprawnym przepisaniu wzoru.
Zadania odwrotne i przekrój osiowy
Jeśli podano objętość 48π cm³ i promień 4 cm, niewiadomą jest wysokość. Z równania
otrzymujemy H = 9 cm. Najpierw skracamy niezerowy czynnik π, potem wykonujemy działania na liczbach. Kontrola polega na wstawieniu wysokości z powrotem do wzoru. Dodatni wynik jest konieczny, ponieważ opisuje długość.
Przy danych z przekroju osiowego sprawdź, czy wskazany odcinek jest promieniem, czy pełną średnicą. Jeśli przekrój ma podstawę 12 cm i ramiona po 10 cm, to r = 6 cm, l = 10 cm, a z połowy przekroju otrzymujemy H = 8 cm. Objętość wynosi wtedy 96π cm³. Wzięcie 12 cm jako promienia zmieniłoby zarówno geometrię, jak i wynik.
Podany kąt też wymaga właściwego trójkąta. Kąt tworzącej z płaszczyzną podstawy jest kątem między tworzącą i jej rzutem na tę płaszczyznę, czyli odpowiednim promieniem. Jeżeli wynosi 45°, połowa przekroju jest prostokątna i równoramienna, więc H = r. Nie utożsamiaj go z kątem rozwarcia stożka przy wierzchołku: wysokość dzieli ten drugi kąt na połowy.
Przy samodzielnym rozwiązaniu narysuj przekrój, podpisz r, H i l, a następnie zaznacz poszukiwaną wielkość. Wybierz wzór dopiero po sprawdzeniu oznaczeń i jednostek. Ostatnia kontrola jest geometryczna: tworząca powinna być najdłuższym bokiem rozpatrywanego trójkąta, a do pola całkowitego trzeba dodać dokładnie jedną podstawę.
